MÌNH ĐÃ TỰ HỌC CỔ VĂN NHƯ THẾ NÀO (HOW HAVE I TAUGHT MYSELF CLASSICAL CHINESE?) (我怎麽自學古漢語)

Ký ức của mình về chữ Hán tựa còn mơ hồ, chỉ nhớ rằng thuở nhỏ đối với ngôn ngữ đã có một sự nhạy cảm nhất định và sự tò mò sâu sắc. Lúc gần 10 tuổi, đài truyền hình HTV có chiếu nhiều phim kinh điển Trung Quốc như Tam Quốc Diễn Nghĩa, Đông Chu Liệt Quốc, Tây Du Ký, v.v. Trong các phim, phim gây ấn tượng lớn nhất là phim Dương Gia Tướng. Cảnh mở đầu của phim khắc sâu vào tâm trí mình. Hai bên dàn quân đối trận, Tống mặc áo xám, Liêu mặc áo vàng xanh đất, kết thúc phim hay quay cảnh binh sĩ tử trận nằm la liệt, khiến mình bùi ngùi ngẫm nghĩ về chiến tranh. Tự lúc đó đã bắt đầu tò mò lấy bút lông viết các chữ Hán hết sức đơn giản như nhân 人, đại 大, phẩm 品. Mình viết lên bàn học nên dấu bút lông vẫn còn hoài trong nhiều năm. Cái bàn sau bán nên dấu tích không còn.

Lên lớp bảy, trong trường được học thơ Đường và thơ chữ Hán của cụ Hồ Chí Minh. Thơ Đường có bài Vọng Lư sơn bộc bố và Tỉnh dạ tứ của Lý Bạch, Hồi hương của Hạ Tri Chương. Thơ của Hồ chủ tịch thì có Vọng nguyệt, Tẩu lộ, đều khắc cốt ghi tâm, đến nay vẫn còn nhớ phần phiên âm mà chưa từng cần nhìn lại sách. Trong sách giáo khoa có một hình chụp nguyên bản chữ Hán, mình tò mò viết được chữ sơn 山, tự đó cảm thấy thích văn hóa Trung Hoa và Việt Nam.

Mình yêu sử từ nhỏ, nên rất thích đọc về lịch sử. Song lịch sử Trung Hoa biết rất ít. Ngoại trừ các phân đoạn thời gian và một ít câu chuyện, ngoài ra không biết gì. Thưở ấy mình thích sử Châu Âu hơn nên đọc nhiều hơn phần ấy. Đến năm 2007, khi được sang Mỹ du học, mình giao du với những người thích sử Trung Hoa trên trang China History Forum. Trang ấy nay đã mất. Tự đó mới từ từ hun đúc nên tình yêu dành cho lịch sử Đông Á nói chung và Trung Quốc nói riêng. Giai đoạn này quan trọng nhất vì mình được quen người mà sau này là thầy đầu tiên dạy mình cổ văn. Thầy tên Dương Thiệu Doãn, người Singapore. Thầy đam mê lịch sử, giỏi cổ văn, có thể dịch rất hay từ tiếng Hán cổ sang tiếng Anh. Mình bấy giờ rất thích lịch sử nhà Đường, liều mình đọc phần bản kỷ của Đường Thái Tổ trong quyển Cựu Đường Thư, một chữ cũng không hiểu, tra từ điển lia lịa mà đến cả một cụm từ cũng không hiểu. Bí quá, mình quay sang hỏi giáo sư, giáo sư khuyên không nên bắt đầu từ cổ thư, nhưng mình vẫn thích đọc được nên giáo sư cũng chiều ý giải thích.

Qua nhiều lần qua lại tín nhắn, mình hiểu một cách rất sơ khai cú pháp tiếng Hán cổ, bắt đầu đọc hiểu vài câu đơn rất đơn giản trong sách. Bấy giờ forum bị hacker đánh sập, trộm lấy account của ban quản trị, mọi người hoảng loạn tìm cách đoạt lại quyền kiểm soát mà không được. Tự sau vụ này, giữa ban quản trị và một vài thành viên kì cựu trong đó có giáo sư Dương phát sinh hiềm khích trầm trọng, nhóm giáo sư bèn chuyển ra riêng làm một forum mới mang tên Grand Historian Forum (Luận Đàm Đại Sử Gia) (chữ Grand Historian ám chỉ Tư Mã Thiên, nhà sử học lớn nhất Trung Hoa cổ đại). Tự đó, giáo sư mở hai lớp online, một lớp dạy học sinh cách dịch sử cổ sang tiếng Anh, nhóm còn lại dịch các câu chuyên ngụ ngôn xưa của Trung Quốc. Học viên không nhiều nhưng chất lượng rất cao. Bấy giờ trình độ Hán văn của mình mới lên hẳn. Chỉ sau vài tháng, mình đã có thể dịch khoảng 50% nội dung không cần sự trợ giúp của giáo sư, và giáo sư cũng có lời khen. Nhưng khó khăn vẫn còn nhiều mà khả năng mình hạn chế. Mình phải vật lộn với việc tìm từ thích hợp trong tiếng Anh. Đây là một công việc khó khăn vì cú pháp tiếng Anh và tiếng Hán cổ rất khác nhau. Khi dịch sang Anh văn, văn biền ngẫu sẽ không giữ được lối hành chữ, mà nếu có miễn cưỡng làm cho hai câu đối nhau thì người đọc Anh văn cũng cảm thấy nó buồn cười hơn là đẹp. Giáo sư giảng không nên tìm cách miễn cưỡng dịch như vậy, mà chỉ nên dịch ý và giữ nguyên giọng văn của nguyên tác. 

Nội dung dịch hoàn toàn liên quan về nhà Đường và tiểu sử các danh tướng thời kì này. Phần truyện đầu tiên mà mình cùng giáo sư dịch là Lý Tĩnh truyện, viết về danh tướng Lý Tĩnh. Sau đó đến Tô Đông Phương, Tiết Nhân Quý. Không chỉ dịch vỏn vẹn phần truyện, bọn mình còn dịch các tư liệu có liên quan từ sách Hán văn khác cũng như Biên niên sử Tây Tạng vốn đã được dịch sang tiếng Hán. Đến lúc này, trình độ mình cải thiện rõ rệt. Mình đã có thể tự dịch nhiều phần không cần giáo sư chỉnh sửa, và dần dần nắm bắt được lề lối kể chuyện cũng như nhiều đặc điểm ngôn ngữ học khác của văn bản (như hai câu đối xứng nhau). Về phương diện lịch sử, mình làm quen với cấu trúc những quyển chính sử Trung Hoa và nhờ vậy hiểu hơn về sử Việt. Tuy nhiên, việc học vẫn vấp phải nhiều khó khăn vì ngoài việc dịch từ 24 sử Trung Quốc, mình không thể dịch các thể loại văn bản khác như bia khắc, thơ ca, các bài luận, chiếu chỉ, câu đối. Tệ hơn, lúc bấy giờ mình chỉ biết tiếng Hán cổ, còn tiếng hiện đại thì không biết gì. Mỗi lần tra từ điển chỉ có thể dựa vào từ điển Hán-Việt trích dẫn, còn tài liệu bằng tiếng Trung mình không thể tiếp cận được.

Năm 2009 đánh dấu bước ngoặt lớn nhất của mình. Năm ấy mình đã quyết định sang Trung Quốc du học với sự đồng ý của gia đình. Khi sang Thượng Hải, mình học khá nhanh tiếng Trung hiện đại và cùng năm bắt tay vào việc dịch phần truyện của Nhạc Phi, danh tướng Nam Tống, sang tiếng Việt. Bản dịch ấy nay đã mất. Song, nhờ biết tiếng Hán hiện đại mà công việc dịch thuật trở nên vô cùng thuận lợi và dễ dàng hơn. Mình được trang bị một vốn liếng tốt để tiếp cận các sách chú dẫn, chú thích, hiệu đính của các văn bản lịch sử. Nhưng chuyên ngành của mình là ngôn ngữ học chứ không phải lịch sử nên mình không được làm quen với phương pháp sử luận. Mình cũng chỉ vòng vo trong công việc dịch thuật và xem nó như một mối đam mê cá nhân.

Năm 2014, mình cảm thấy bản thân trình độ đã khá ổn định nên quyết định dịch Nguyên Sử, An Nam truyện để khiến công lao gìn giữ độc lập của tiền nhân thời Trần được quảng bá giữa người Việt. Bản dịch mất rất nhiều thời gian do mình phải tận tay tìm hiểu các ghi chép nằm ngoài sách Nguyên Sử để chú thích bổ sung cho phần truyện này, thành ra tuy tựa đề là phần dịch An Nam truyện trong Nguyên Sử nhưng thực ra là toàn bộ sử liệu có liên quan đến cuộc chiến tranh Nguyên-Việt. Việc dịch từng đoạn nhỏ của những văn bản chưa được dịch sang tiếng Hán hiện đại đánh dấu sự tiến bộ mới về khả năng tiếng Hán cổ của mình.

Hiện tại mình đang theo học không chính thức một lớp dạy tiếng Hán cổ ở Đại học Khoa học xã hội và nhân văn, thuộc đại học Quốc gia ở thành phố Hồ Chí Minh. Mình hi vọng được học lại thật bài bản những kiến thức mà mình đã tích lũy trong quá trình tự học. Tự học thực sự rất quan trọng, ai có ý chí tự học thì người ấy mới tiến bộ được trên con dường học vấn, nhưng chỉ tự học thôi sẽ khó khiến bạn đạt đến tầm mới. Bạn cần có thầy cô giáo dìu dắt, bạn bè và bạn cùng chí hướng để phát triển các tiềm năng mình đang có.